लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे : साहित्य, लोककला आणि परिवर्तनाचा प्रखर आवाज*

फलटण प्रतिनिधी. निकेश भिसे
लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे हे मराठी साहित्य, लोककला आणि दलित चळवळीतील एक झुंजार, थोर आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचे खरे नाव तुकाराम भाऊराव साठे होते. समाजसुधारक, लोककवी, क्रांतिकारी विचारवंत, आणि दलित साहित्याच्या जनक म्हणून त्यांची ओळख आजही अभिमानाने घेतली जाते.

मातंग समाजातून उभारलेली दिव्य यात्रा
अण्णाभाऊंचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव (ता. वाळवा) येथे मातंग (दलित) समाजात झाला. वडील भाऊराव आणि आई वालुबाई यांच्या अत्यंत गरिबीत वाढलेल्या अण्णाभाऊंनी अवघे चौथीपर्यंत औपचारिक शिक्षण घेतले. ब्रिटिश सरकारने गुन्हेगार ठरवलेल्या समाजात जन्म घेऊन त्यांनी शिक्षण आणि साहित्याचे दार स्वतःच्या प्रयत्नांतून उघडले. सारथी महाराष्ट्राचा न्यूज
ताज्या घडामोडी देश विदेश धार्मिक सांस्कृतिक मनोरंजन महाराष्ट्र राजकारण शिक्षण शेतीवाडी सरकारी योजना

लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे : साहित्य, लोककला आणि परिवर्तनाचा प्रखर आवाज

लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे साहित्य, लोककला आणि परिवर्तनाचा प्रखर आवाज
लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे हे मराठी साहित्य, लोककला आणि दलित चळवळीतील एक झुंजार, थोर आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचे खरे नाव तुकाराम भाऊराव साठे होते. समाजसुधारक, लोककवी, क्रांतिकारी विचारवंत, आणि दलित साहित्याच्या जनक म्हणून त्यांची ओळख आजही अभिमानाने घेतली जाते.

मातंग समाजातून उभारलेली दिव्य यात्रा
अण्णाभाऊंचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव (ता. वाळवा) येथे मातंग (दलित) समाजात झाला. वडील भाऊराव आणि आई वालुबाई यांच्या अत्यंत गरिबीत वाढलेल्या अण्णाभाऊंनी अवघे चौथीपर्यंत औपचारिक शिक्षण घेतले. ब्रिटिश सरकारने गुन्हेगार ठरवलेल्या समाजात जन्म घेऊन त्यांनी शिक्षण आणि साहित्याचे दार स्वतःच्या प्रयत्नांतून उघडले.
स्वदेश फाउंडेशन तर्फे बाफळुन येथे मोफत आरोग्य शिबीर
श्रावण सरीत बहरला निसर्गातील रानफुलांचा सुगंध
विठ्ठल रखुमाई……

स्थलांतर आणि संघर्षमय आयुष्य
१९३१ मध्ये दुष्काळामुळे साठे कुटुंब साताऱ्याहून मुंबईकडे स्थलांतरित झाले. सहा महिने चालत केलेल्या या प्रवासानंतर अण्णाभाऊंनी मुंबईत हमाली, गिरणी कामगार, फेरीवाला अशी अनेक मेहनतीची कामे करत आयुष्याला दिशा दिली.


स्वयंशिक्षणातून साहित्यात प्रभुत्व
शाळेत अवघ्या दीड दिवस शिकलेले अण्णाभाऊ साठे यांनी स्वयंशिक्षणाच्या जोरावर मराठी साहित्याचा गाभा समजून घेतला. रशियन लेखक मॅक्झिम गोर्की, लिओ टॉल्स्टॉय आणि अँटो चेखव यांच्या साहित्याचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात दिसून येतो.

क्रांतिकारी लेखन कार्य
अण्णाभाऊंनी ३५ कादंबऱ्या, १५ कथासंग्रह, १२ चित्रपटसंवाद, १० पोवाडे, १ नाटक आणि रशियावरील प्रवासवर्णन असे बहुआयामी साहित्य निर्माण केले. त्यांचे साहित्य २७ परदेशी भाषांमध्ये अनुवादित झाले आहे.

“फकीरा” ही त्यांच्या प्रसिद्ध कादंबऱ्यांपैकी एक असून ती ब्रिटिश राजवटीतील दलितांच्या शोषणावर भाष्य करते. या कादंबरीस १९६१ साली राज्य सरकारचा पुरस्कार मिळाला.
“वैजयंता” या कादंबरीत तमाशा कलावंत महिलांच्या शोषणाचा विषय प्रभावीपणे मांडला आहे.
“माकडीचा माळ” ही भटक्या-विमुक्त समाजावर आधारित पहिली मराठी कादंबरी ठरली.
लोककला आणि समाजप्रबोधन
अण्णाभाऊंनी तमाशा, लावणी, पोवाडे यांसारख्या लोककला प्रकारांचा समाजप्रबोधनासाठी वापर केला. “माझी मैना गावावर राहिली”, “स्टालिनग्राडचा पोवाडा”, आणि “बंगालची हाक” हे त्यांचे पोवाडे अत्यंत लोकप्रिय ठरले.

राजकीय आणि सामाजिक योगदान
अण्णाभाऊ साम्यवादी विचारांनी प्रेरित होते आणि इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशन (IPTA) व “लाल बावटा” कलापथकात सक्रिय होते. त्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीमध्ये भाग घेऊन मराठी भाषिक राज्याच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले.


मार्क्सवादी-आंबेडकरवादी विचारसरणी स्वीकारून त्यांनी दलित युवक संघ स्थापन केला आणि १९५८ मध्ये पहिले दलित साहित्य संमेलन मुंबईत आयोजित केले.

राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय सन्मान
अण्णाभाऊंनी लिहिलेले छत्रपती शिवाजी महाराजांवरील पोवाडे रशियन भाषेत अनुवादित झाले.
२००२ मध्ये भारत सरकारने त्यांच्या स्मरणार्थ ₹४ चे टपाल तिकीट जारी केले.
२०२२ मध्ये मॉस्कोच्या मार्गारीटा रुडोमिनो ऑल-रशिया स्टेट लायब्ररी येथे त्यांचा पुतळा आणि तैलचित्र उभारले गेले.
महात्मा गांधी मेमोरियल युनिव्हर्सिटी, छत्रपती संभाजीनगर यांनी त्यांना मरणोत्तर डि. लिट. पदवी प्रदान केली.
अण्णाभाऊ साठे स्मृती
पुण्यात लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे स्मारक आणि कुर्या फ्लायओव्हर त्यांच्याच नावाने प्रसिद्ध आहेत. प्रत्येक वर्षी १ ऑगस्ट हा दिवस अण्णाभाऊ साठे जयंती म्हणून मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो.