जनता जनार्दन - भुलथापांचा 'जनार्दन', आणि आश्वासनांच्या जाळ्यात अडकलेली जनता.

राजकारण आणि सामान्य माणूस यांचा संबंध अनेकदा 'वापरकर्ता' आणि 'वापरला जाणारा' असाच राहिला आहे. हे चित्र केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नाही, तर जागतिक स्तरावर कमी-अधिक फरकाने हेच वास्तव पाहायला मिळते. एक सखोल दृष्टिकोन:
१. सामान्य माणूस: सत्तेची शिडी (The Common Man as a Stepping Stone)
राजकारणात 'जनता जनार्दन' असे म्हटले जाते, पण प्रत्यक्षात सामान्य माणसाचा वापर सत्तेपर्यंत पोहोचण्यासाठी एका शिडीसारखा केला जातो.
* Crowd as a Commodity: राजकीय सभांना गर्दी जमवण्यासाठी सामान्य माणसाला अल्प मानधन किंवा जेवणाचे आमिष देऊन बोलावले जाते. यात त्या माणसाच्या वैयक्तिक प्रगतीपेक्षा नेत्याचे शक्तीप्रदर्शन (Show of Strength) महत्त्वाचे असते.
* Emotional Manipulation: गरिबी, बेरोजगारी किंवा मूलभूत गरजा सोडवण्याचे स्वप्न दाखवून सामान्य माणसाच्या भावनांशी खेळले जाते. एकदा सत्ता मिळाली की, तेच प्रश्न पाच वर्षांसाठी बाजूला पडतात.
२. मत खरेदी आणि पैशाचा प्रभाव (Vote Buying and Money Power)
निवडणुका आता एक 'उत्सव' न राहता एक 'गुंतवणूक' (Investment) झाल्या आहेत.
* The Transactional Relationship: "आज पैसे घ्या आणि पाच वर्षे आम्हाला विसरा," असा एक अघोषित व्यवहार मत खरेदीतून होतो. जेव्हा एखादा उमेदवार मत खरेदीसाठी कोट्यवधी रुपये खर्च करतो, तेव्हा तो निवडून आल्यावर समाजसेवेपेक्षा आपली 'गुंतवणूक' वसूल करण्याला प्राधान्य देतो.
* Cripple of Democracy: मत खरेदीमुळे लोकशाहीचा मूळ गाभाच कमकुवत होतो. यामुळे श्रीमंत आणि गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेले लोक सहज सत्तेत पोहोचतात, तर प्रामाणिक आणि सुशिक्षित सामान्य माणूस राजकारणापासून दूर फेकला जातो.
३. 'आहे रे' आणि 'नाही रे' वर्ग (The Divide Between the Elite and the Masses)
राजकारणात प्रस्थापित झालेले श्रीमंत लोक (Political Elites) स्वतःची सोय पाहण्यासाठी धोरणे आखतात.
* Policy Capture: कायदे बनवताना ते बड्या उद्योगपतींच्या किंवा हितसंबंधीयांच्या सोयीचे कसे असतील, याकडे लक्ष दिले जाते. सामान्य माणसाला फक्त 'मोफत सवलती' (Freebies) देऊन गुंतवून ठेवले जाते, जेणेकरून तो कधीच स्वावलंबी होणार नाही.
* Legacy vs. Merit: सामान्य माणसाच्या मुलाला कार्यकर्ता म्हणूनच राबावे लागते, तर नेत्याची मुले थेट नेतृत्व स्थानी बसतात. हे 'राजकीय घराणेशाही'चे मॉडेल सामान्य माणसाच्या महत्त्वाकांक्षेला लगाम घालते.
४. तोडगा: सामान्य माणसाने काय करावे? (The Way Forward)
लोकशाहीत जनता खऱ्या अर्थाने शक्तिशाली तेव्हाच होईल जेव्हा:
* Educated Voting: पैशाच्या आमिषाला बळी न पडता उमेदवाराची पात्रता आणि कामाचा आढावा घेऊन मतदान करणे.
* Questioning Authority: केवळ निवडणूक काळातच नाही, तर पाचही वर्षे लोकप्रतिनिधीला प्रश्नांची विचारणा करणे.
* Active Participation: राजकारण वाईट आहे म्हणून त्यापासून दूर न पळता, चांगल्या लोकांनी स्थानिक पातळीवरून (उदा. ग्रामपंचायत, नगरपालिका) राजकारणात उतरणे.

सत्ता ही जेव्हा एका 'फॅमिली बिझनेस' किंवा 'बिझनेस डील' सारखी वापरली जाते, तेव्हा सामान्य माणूस फक्त एक 'ग्राहक' किंवा 'साधन' उरतो. राजकारण हे चारित्र्यसंपन्न आणि संवेदनशील लोकांचे क्षेत्र बनले, तरच सामान्य माणसाला त्याचे हक्क मिळतील.